صفحه شخصی رحیم پور ازغدی

بسم الله الرحمن الرحیم

سلام عرض می‌کنم محضر سروران عزیز و برادران و خواهرانی که در کار ترویج فرهنگ "وقف" در عرصه علم و فناوری هستند که باب جدیدی است که برای تمدن‌سازی اسلامی و پیشبرد امور امت و تأمین مصالح امت اسلامی و ملت ایران امری مفید بلکه در این روزگار ضروری است. توفیق نداشتیم خدمت دوستان شرفیاب بشویم. لطف فرمودند و اجازه دادند که دورادور هم عرض ارادت کنیم و هم چند کلمه‌ای در این باب از معارف اسلامی به یکدیگر یادآوری بکنیم.

اگر ارتباط بین وقف از طرفی با انفاق و از طرفی با حسبه و امور حسبیه به درستی ملاحظه بشود و ارتباط آن با خداوند به عنوان یک امر عبادی که قید «لوجه الله» و «قربتاً لله» یا «الی الله» و «حسبتاً رجاء ثواب الله» و یک چنین تعابیری در وقف‌نامه‌ها به کار می‌رود، نشان می‌دهد که اولاً ترجیح منافع دیگران بر منافع شخصی خود، یعنی مقوله ایثار و خدمت به امت اسلامی، به جامعه حتی به طبیعت، یا به حیوانات، چه رسد به انسان‌ها بدون چشمداشت مادی با چشمداشت تنها به پاداش الهی و اخروی؛ و بعد دایره آن در همه مسائل و عرصه‌هایی که به نحوی در جهت دفع مفسده و جلب مصلحت دنیوی و اخروی، مادی و معنوی، علمی و عملی برای امت اسلامی بلکه جامعه بشری است. اگر با این سعه، با این وسعت لحاظ بشود، آن وقت خیلی روشن است که شمول آن بر مسائلی و حوزه نیازهایی گره خورده با مقوله علم و فناوری، بخصوص در شرایط جدید و سبک زندگی امروز، کاملاً واضح است. هرچه که به نحوی در جهت تأمین حقوق و عزت و منافع جامعه اسلامی مؤثر بیفتد و یا ضرری از قبیل ذلت، وابستگی، عقب‌ماندگی، فقر، گرسنگی، نابرابری، بیماری، فحشا و هر مسئله دیگری که منجر به یک چنین پدیده‌هایی در جامعه اسلامی بشود، مبارزه با آن و دفع آن نه تنها مستحب، بلکه واجب است.

بنابراین وقتی ضمیمه کنیم که انفاق از هرچه داریم، از هرچه که خداوند رزق ما کرده است، اعم از مادی و معنوی در آن مسیر مستحب بلکه واجب می‌شود، این چند گزاره اسلامی را اگر در کنار هم بگذاریم، مقوله وقف در عرصه علم و فناوری، چه به لحاظ آموزش، چه پژوهش، چه تولید علم و نظریه، چه تولید ساختار، تولید ابزار و وسایل، و هر آن‌چه به رشد و پیشرفت و غنا و عزت و تکامل مادی و معنوی امت اسلام کمک کند، حتماً مشمول امر الهی به انفاق و از جمله به وقف قرار می‌گیرد. باید به همه این ابعاد افکار عمومی را بخصوص متمولین متدین را توجه داد که آن مصادیقی که بیشتر برای وقف شناخته شدند مثلاً امروز از قبیل ساختن مسجد و مدرسه، و قبل‌ترها ساختن نیازهای دیگری مثل آب‌انبار یا غسالخانه و از این قبیل، این‌ها کاملاً تابع نیازهای روز هر جامعه‌ای است. هر چه که جامعه به آن نیازمند است، تا عدالت و عزت و به تأمین رشد در جهات مادی و معنوی کمک کند، واقفین و انفاق‌کنندگان باید به آن توجه داشته باشند.

جداگانه دستوراتی در قرآن شریف و در روایات و اشاراتی کلی و گاه دقیق راجع به مسئله صنعت و فناوری و نیاز جامعه اسلامی به این مسئله شده است. با توجه به این که این آیات و روایات در هزاره گذشته نازل شده، قرن‌ها و قرن‌ها قبل از این که جامعه بشری صنعتی بشود، در آن دوران که صنایع در حد امروز، در حد تکنولوژی امروز نبودند و علم در این حد، علوم طبیعی و تجربی در این حد تخصصی و دقیق نشده بود، در عین حال توصیه‌هایی که به مقولاتی مثل صنعت و فناوری شده، مورد توجه باید باشد. و استناداتی که فقها و مربیان الهی به این قضیه کرده‌اند. استناد به امثال آیه ۲۷ سوره مبارکه مؤمنون که «فَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنَا وَ وَحْیِنَا» که اصلاً مسئله صنعت، صنعت کشتی‌سازی حضرت نوح(ع) را به وحی الهی مستند می‌فرماید که ما به او فرمان دادیم و وحی کردیم که کشتی بساز. صنعت کشتی‌سازی؛ یا فرض بفرمایید در روایات پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) در این باب اشاره شده است که بعضی نیازهای بشر فقط از راه صنعت نه طبیعت و کشاورزی و نه تجارت، بلکه صنعت، فناوری و مقدمات علمی آن تأمین می‌شود. از جمله امام صادق(ع) در روایتی که در «احتجاج» و در سایر منابع شیعه از ایشان نقل می‌شود، فرمودند که «جَعَلَ بَعْضَهُمْ لِبَعْضٍ عَوْنًا وَجَعَلَ أَسْبَابَ أَرْزَاقِهِمْ فِی ضُرُوبِ الْأَعْمَالِ وَأَنْوَاعِ الصَّنَاعَاتِ وَذَلِکَ أَدْوَمُ فِی الْبَقَاءِ وَأَصَحُّ فِی التَّدْبِیرِ». خداوند سبب‌هایی برای رزق و روزی مردم و جامعه اسلامی در انواع و اقسام اعمال و عملیات‌های اقتصادی، صنعتی و انواع صناعات قرار داد. صنایع مختلف. صنایع قدیم و جدید. انواع صنایع و فناوری‌هایی که حد آن هم نامحدود است، بی‌نهایت است و در قرن به قرن پیشرفت می‌کند و تغییر می‌کند. و بعد این دو تعبیر را حضرت امام صادق(ع) می‌آورند: یکی «أَدْوَمُ فِی الْبَقَاءِ»، دوام بقاء. یعنی مسئله بقاء و دوام و سرپا ماندن جامعه اسلامی یک هدف بسیار مهمی است و بدون صنعت و کار این دوام و بقا اتفاق نمی‌افتد. و یکی هم «أَصَحُّ فِی التَّدْبِیرِ». اشاره فرمودند به تدبیر. مدیریت درست، پیش‌بینی‌های درست، برنامه‌ریزی‌های درست که هرچه این تدبیر صحیح‌تر باشد، در تأمین و تعریف جامعه اسلامی موفق‌تر خواهیم بود. این پس یک هدف اسلامی است. اینها بحث مدرنیته و سنت و این حرفها نیست.

آن بحث سنت و مدرنیته و فرهنگ‌های مادی و معنوی و این‌ها در یک حوزه دیگری است. در نحوه رویکرد به صنعت است. در نحوه هدف‌گیری آن. در مسئله ارزش‌های حاکم بر فلسفه آن تکنولوژی و صنعت و بخصوص نحوه استفاده از آنهاست. ولی در اصل مسئله صنعت ما هرگز نباید احتیاط یا اجتناب بکنیم و اصل را بر عدم صنعتی شدن قرار بدهیم. پس هرچه که به رشد صنعت و علم و فناوری در این عرصه برای تأمین نیازهای مادی، تربیتی، فرهنگی جامعه کمک کند، توجه به آن به لحاظ اسلامی لازم‌تر است و انفاق در آن مسیر و وقف در آن مسیر مفیدتر بلکه گاهی ضروری است که اگر آن وقف و آن انفاق، تأمین مالی، تأمین علمی صورت نگیرد و باعث بشود که جامعه اسلامی ضعیف بشود، آسیب‌پذیر، وابسته و تحت سلطه کشورهایی قرار بگیرد که به لحاظ فناوری و علم جلوتر هستند، آن وقت وقف نکردن در این حوزه‌ها حرام می‌شود و وقف کردنش واجب می‌شود.

صنعت دیگری هم که باز به مسئله وحی و نبوت در قرآن کریم به آن اشاره می‌شود که یک امر الهی است، یک آموزش الهی است. یعنی مشروع است، لازم است. صنعت ذوب فلز و زره‌سازی است. هم در مورد زره‌سازی در مورد حضرت داوود(ع) که امیرالمؤمنین(ع) در یک روایتی فرمودند که ایشان هر روز زرهی می‌ساخت و به هزار درهم می‌فروخت و دیگر نیازی به بیت‌المال نداشت. خودش خودش را تأمین می‌کرد. و هم صنعت ذوب فلز و صنعت سدسازی که در قضیه ذوالقرنین به آن اشاره می‌شود.

این که در چندین آیه، در آیات مختلف قرآن شریف به چند صنعت که منافع کاملاً مادی دارند و بدون علم هم چیزی به نام صنعت و فنانیت و فناوری امکان و معنا ندارد. چون فناوری و صنعت ترکیبی از علم و مهارت است. ترکیبی از آموزش و پژوهش و تجربه است؛ و چقدر ما روایات داریم در باب تقسیم صنایع و صنعت‌گری به حلال و حرام. که صنایع، هر صنعت و فناوری که مشکلی از مشکلات امت را حل کند، خدمتی به بشر بکند، این‌ها حلال بلکه گاهی واجب می‌شوند. از زرگری، ساختمان‌سازی، بافندگی، دوزندگی، بازرگانی و ساختن هر ابزاری که به رفع فقر و بیماری و فحشا و بی‌خانمانی و گرفتاری مردم کمک کند. و صنایع حرام در روایات ذکر می‌شود که یکی استفاده حرام از صنایع حلال است و یکی هم صنایعی که فقط کاربرد حرام دارند. مثلاً مشروب‌سازی است. صنعت ترویج سکس و فحشا است. صنعت تولید و ترویج مواد مخدر هست. قدیم بت‌سازی، صنایع سرگرمی‌های به معنی لهو و لعب، نه بازی و تفریحی که سالم باشد، می‌فرماید که مزد گرفتن برای آن، خرید و فروش آن، حمل و نقل و مصرف آن‌ها همه حرام است. ولی آن صنایع را می‌فرماید نه همه آنها لازم است. وقتی که نگاه اسلام به صنعت، به علم و فنانیت، فناوری چنین نگاهی باشد، طبیعتاً ترویج این نوع صنعت و فناوری و علم هم واجب و مستحب می‌شود.

عرض کردم خداوند در باب حضرت داوود(ع) هم می‌فرماید که «عَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّکُمْ لِتُحْصِنَکُم مِّن بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنتُمْ شَاکِرُونَ»؟ می‌فرماید ما به حضرت داوود صنعت ساختن آن لباس، لباسی که در جنگ شما را حفظ بکند و در واقع لباس ضد گلوله تعلیم دادیم، آموزش دادیم. و بعد خداوند توقع شکر دارد و سؤال می‌کند که آیا شما برای آموزش این صنعت دفاعی شاکر هستید؟ و این که ممکن است کسانی بگویند که در چه حوزه‌هایی از صنعت و فناوری یا علم منجر به آنها می‌شود وقف کرد؟ به بعضی روایات اشاره می‌کنیم. از جمله این تعبیر که فرمودند «کُلُّ ذِی صَنَاعَةٍ مُضْطَرٌّ إِلَى ثَلَاثِ خِلَالٍ یَجْتَلِبُ بِهَا الْمَکْسَبَ». اولاً شرایط آن را می‌فرمایند که هر کسی وارد هر صنعتی که می‌شود برای درآمدزایی، برای خودش، تأمین خانواده‌اش و برای حل مشکلات جامعه، باید سه تا خصلت داشته باشد و این خیلی مهم است. این همان مسئله آموزش و پژوهش است. هم به لحاظ فنی و علمی، هم تربیت اخلاقی و هم امانت‌داری و احترام به حق کسی که به او کار سفارش داده و داری برای او چیزی را می‌سازی. «وَهُوَ أَنْ یَکُونَ حَاذِقًا بِعَمَلِهِ». اولاً حاذق بودن. یعنی آموزش، مهارت، تخصص در کار.

خب یعنی اگر شما هرچه که انفاق و وقف بکنید در این که نیروهای آموزش‌دیده‌تر و ماهرتر و کارآمدتری و حاذق‌تری برای این جامعه تربیت بشوند به گسترش یک ارزش اسلامی خدمت کردید. در کنار آن هم می‌فرمایند که «مُؤَدِّیًا لِلْأَمَانَةِ فِیهِ». امانت‌دار باشد، نیروهای ماهر و صنعتگر تربیت بشوند که از کارشان نزنند، جنس خوب تحویل بدهند، امین باشند، قابل اعتماد باشند. کارخانه‌ای که جنس سالم و درست تولید کند. و «مُسْتَمِیلًا لِمَنِ اسْتَعْمَلَهُ». و دلش با کسی باشد که به او هر پولی داده و دستمزد داده برای این که کاری برای او انجام بدهد. دلت با آن طرف باشد. او دشمن تو نیست. چیزی به تو داده، معامله‌ای کرده، به تو اعتماد کرده، تو باید به او جواب پس بدهی. خب هرچه که در این باب هست، باید به آن توجه بشود.

در روایت فرمودند که «کُلُّ مَا یَتَعَلَّمُ الْعِبَادُ أَوْ یُعَلِّمُونَ غَیْرَهُمْ مِنْ صُنُوفِ الصَّنَاعَاتِ». هرچه که مردم باید یا بیاموزند از کسی یا بیاموزند به کسی «مِنْ صُنُوفِ الصَّنَاعَاتِ»، همه انواع و اصناف صنعت و فنانیت. هرچه که جامعه به آن احتیاج دارد. «السیاغه، السراجه، البنا، الحیاکه، القصاره، الخیاطه، و صنعه صنوف التصاویر ما لم یکن مثال روحانی»، که همان بحث بت‌پرستی است که آن بت‌سازی و اینها استثناء می‌شود.

این عبارت را عنایت بفرمایید، «وَأَنْوَاعُ صُنُوفِ الْآلَاتِ الَّتِی یَحْتَاجُ إِلَیْهَا الْعِبَادُ». همه نوع ابزار و آلات و صنایعی که «یَحْتَاجُ إِلَیْهَا الْعِبَادُ» که بندگان، مردم به نحوی به آن احتیاج دارند. «الَّتِی مِنْهَا مَنَافِعُهُمْ» که منافع جامعه در آن است. یک نفعی به جامعه می‌رسانند. «وَبِهَا قِوَامُهُمْ». جامعه بدون آنها سرپا نمی‌تواند بایستد. خب، این یعنی صنایع تغذیه، صنایع پوشاک، صنایع حمل و نقل، صنایع هوایی، صنایع نظامی، و انواع و اقسام صنایع در حوزه ارتباطات، تکنولوژی‌هایی که جامعه به کمک آنها سرپا می‌ایستد «بِهَا قِوَامُهُمْ» یا از آنها سود می‌برد «مِنْهَا مَنَافِعُهُمْ وَفِیهَا بُلْغَةُ جَمِیعِ حَوَائِجِهِمْ». همه نیازها، هرچه که بشر برای یک زندگی سالم و مشروع به آن احتیاج دارد، «فِیهَا بُلْغَةُ جَمِیعِ حَوَائِجِهِمْ»، هر نیازی که جامعه دارد، در آن حوزه باید تلاش کرد، باید وقف کرد، باید انفاق کرد. هم «فِعْلُهُ» خود آن کار و «تَعْلِیمُهُ» آموزش و «الْعَمَلُ بِهِ وَ فِیهِ». عمل کردن به آن و عمل کردن در راه گسترش آن. «لِنَفْسِهِ أَوْ لِغَیْرِهِ». به درد خودت بخورد یا به درد دیگران بخورد و نفعی برای تو نداشته باشد. همه این‌ها مشروع است، و در هر حوزه مشروع، وقف و انفاق مشروع است. و هر نیازی که از مشروعیت بالاتر باشد، یعنی به حد استحباب یا وجوب برسد، وقف و انفاق در آن عرصه بالاتر می‌شود و به حد وجوب می‌رسد.

به نظرم رسید در این فرصتی که وقت دوستان را گرفتیم، فقط خواستم اشاره بکنم که چگونه توجه داشته باشند که وقف و هر نوع انفاقی برای تقویت بنیه علمی و تکنولوژیک امت اسلامی و دفع خطر و ضرر از این جامعه، جایز و بلکه گاهی واجب است.

برای دوستان در این فرهنگ‌سازی آرزوی موفقیت داریم و از همه التماس دعا داریم.

و السلام علیکم و رحمت الله و برکاته